Czym jest ABC zachowania, czyli wstęp do analizy behawioralnej

Dzisiaj zapraszam Was na tekst wprowadzający do podstaw analizy behawioralnej – czyli o ABC zachowania. Jest to tekst kierowany raczej dla laików i początkujących, dlatego pewne pojęcia mogą być celowo uproszczone 🙂 Dla lepszego zrozumienia tekstu zapraszam do zapoznania się z wpisem o warunkowaniu klasycznym i instrumentalnym.

Co to jest ABC zachowania?

ABC zachowania odnosi się do warunkowania instrumentalnego i nazywane jest również zależnością trójskładnikową pomiędzy bodźcem poprzedzającym (A – antecedent), zachowaniem (B – behaviour) i konsekwencją (C – consequence). Rozpisanie tej zależności jest częścią analizy funkcjonalnej i pozwala między innymi na:

  • ustalenie zachowania poddawanego modyfikacji,
  • zrozumienie funkcji zachowania,
  • określenie bodźców, które powodują, że zachowanie się pojawia,
  • zidentyfikowanie konsekwencji, która podtrzymuje lub osłabia zachowanie.

Warto wspomnieć, że choć najczęściej używa się analizy funkcjonalnej do opisu niepożądanych zachowań, które chcemy poddać modyfikacji, to w ABC można zapisać absolutnie KAŻDE zachowanie każdego żyjącego organizmu: Twoje, Twojego psa, kota czy jaszczurki. Mycie zębów, wysyłanie wiadomości na Facebooku, wypróżnianie się… You name it!

Najważniejsze jest zachowanie, czyli B w ABC

Najważniejszym składnikiem zależności trójskładnikowej jest dla nas B czyli zachowanie. Zachowanie, które chcemy zmienić nazywa się zachowaniem modyfikowanym lub docelowym (ang. target behaviour).

Zachowanie to obserwowalne i mierzalne działanie, które pojawia się w konkretnych warunkach. Zachowania mogą być jawne – wtedy możemy je zobaczyć, zmierzyć i analizować. Mogą być też niejawne – do tych należą myśli i uczucia. Zmierzyć je może tylko organizm, którego one dotyczą. Nie są dostępne z zewnątrz, dlatego analiza zachowania zajmuje się wyłącznie zachowaniami jawnymi.

Żeby umieścić nasze zachowanie w ABC zachowania, należy je najpierw zoperacjonalizować, czyli opisać w jak najbardziej obiektywny i pozbawiony łatek i interpretacji sposób. Na przykład “pies defensywnie szczeka” to nie jest zoperacjonalizowane zachowanie. Zamiast tego należy opisać tylko i wyłącznie to, co widzimy: napięcie mięśni, postawę ciała, ułożenie pyska, spojrzenie, ruchy ogona.

WTF, czyli jaka jest funkcja (what’s the function)?

Każde zachowanie dzieje się w jakimś celu i z jakiegoś powodu, czyli ma swoją funkcję. Nic nie dzieje się w próżni, “tak po prostu” czy “znikąd”. Przykładowe funkcje zachowań:

  • uzyskanie czyjejś uwagi, kontakty społeczne,
  • zaspokojenie głodu czy pragnienia,
  • ulga związana z oddaniem moczu czy wypróżnieniem,
  • uzyskanie wrażeń sensorycznych (np. poprzez gryzienie jakiegoś przedmiotu),
  • zwiększenie dystansu od bodźca,
  • uniknięcie danej sytuacji,
  • uzyskanie dostępu do wartościowego zasobu.

Generalnie organizmy zachowują się z dwóch powodów: aby uzyskać coś przyjemnego lub uniknąć czegoś nieprzyjemnego (zajrzyjcie też do tekstu o tym, dlaczego nie można karać psa). Jedno zachowanie (np. szczekanie) może mieć potencjalnie bardzo różne funkcje. Ostatecznie, funkcję możemy zidentyfikować przy pomocy analizy funkcjonalnej. Bez niej możemy tylko zgadywać.

A, czyli bodziec poprzedzający zachowanie

Skoro już zaczęliśmy od środka to możemy wrócić do początku naszego ABC zachowania. Czyli do bodźców poprzedzających. Bodziec poprzedzający to bodziec pochodzący ze środowiska, który bezpośrednio poprzedza zachowanie i stwarza okazję, aby zachowanie się w ogóle pojawiło. Jego wystąpienie pozwala przewidzieć zachowanie.

Zwróćcie uwagę, że do bodźców poprzedzających może się zaliczać zarówno obecność jakiegoś obiektu w otoczeniu (np. legowiska), jakaś zmiana w otoczeniu (np. dzwonek do drzwi), jak i nasze hasło werbalne czy wizualne (tak zwana “komenda”).

Przykłady bodźców poprzedzających różne zachowania:

A – przebiega zając
B – pies rozpoczyna pogoń

A – mówię “siad”
B – pies siada

A – na trawniku leży kromka chleba
B – pies zjada kromkę chleba

A – dzwoni telefon
B – patrzę na ekran, aby zobaczyć kto dzwoni

(ten przykład będzie nieco przewrotny)
A – mówię “leżeć”
B – mój pies siada

W powyższym przykładzie słowo “leżeć” w danym kontekście wcale nie było dla psa bodźcem poprzedzającym do położenia się tylko do siadania. Aby poprawić wspólny trening, należałoby się zastanowić dlaczego tak się stało (nie, nie dlatego, że pies Cię “nie słucha”). Ale to temat na osobny wpis.

Niedawno zostałam mocno skrytykowana w komentarzu na Instagramie, w którym ktoś stwierdził, że to niemożliwe, aby “psy wydawały nam hasła, bo komunikują się z nami za pomocą mowy ciała”. Właśnie ta “mowa ciała” psa jest dla nas hasłem czy też, mówiąc bardziej ogólnie, bodźcem poprzedzającym jakieś nasze zachowanie (przypominam, że hasła nie muszą być werbalne. Nie miałam na myśli przecież, że psy mówią ludzkim językiem). Przykład:

A – pies szturcha nosem naszą dłoń
B – głaszczemy psa

A – pies podczas sesji treningowej prezentuje zachowanie spełniające nasze kryteria
B – klikamy klikerem

A – pies oferuje nam kontakt wzrokowy
B – wydajemy hasło werbalne na zachowanie

Podsumowując, zachowanie jest uzależnione od swoich bodźców poprzedzających. Gdyby ich nie było, zachowanie by nie wystąpiło.

Rola C w ABC zachowania, czyli o konsekwencji

Konsekwencja to bodziec ze środowiska, który następuje natychmiast po zachowaniu i ma wpływ na jego przyszłą siłę. Czasami konsekwencja może być wewnętrzna jak np. wrażenia sensoryczne, zapach, smak. Takie konsekwencje automatycznie wzmacniają zachowania. Konsekwencja jest powiązana z funkcją zachowania w taki sposób, że jeśli konsekwencja spełnia funkcję to zachowanie będzie się częściej powtarzać w przyszłości.

Konsekwencja daje organizmowi informację o tym, jak zachować się następnym razem w podobnej sytuacji. Innymi słowy, przeszłe konsekwencje napędzają przyszłe zachowania! Jak wiecie z wpisu o warunkowaniu instrumentalnym, możliwe są cztery konsekwencje zachowań:

  • wzmocnienie pozytywne (R+),
  • wzmocnienie negatywne (R-),
  • kara pozytywna (P+),
  • kara negatywna (P-).

Nasze C z ABC zachowania może należeć do którejś z powyższych konsekwencji (do definicji i przykładów działania konkretnych konsekwencji odsyłam do wspomnianego wpisu), ale nie musi (do konsekwencji należy też np. przerwanie wzmacniania lub przerwanie karania, ale o tym opowiem innym razem).

Przykłady zachowań i ich konsekwencji:

B – pies szczeka na przechodnia za oknem
C – przechodzień znika za rogiem (R-)

B – kot drapie kanapę
C – konsekwencją jest prawdopodobnie wrażenie wewnętrzne związane z drapaniem (R+)

ALE! W powyższym przykładzie nie możemy z góry zakładać, ze chodzi o samo wrażenie drapania, bo możemy pominąć inną możliwą funkcję zachowania, czyli zyskanie naszej uwagi. Zawsze załóżmy najpierw, że konsekwencja pochodzi ze środowiska, a dopiero potem z “wewnątrz”.

Po co określać ABC zachowania?

Określenie ABC zachowania oraz jego funkcji pozwala nam je skutecznie zmodyfikować. Znając ABC, możemy usunąć bodźce poprzedzające niepożądane zachowanie lub usunąć konsekwencję, która je podtrzymuje. Jeśli chcemy jakieś zachowanie widzieć częściej, możemy zaaranżować obecność bodźców poprzedzających, które je poprzedzają. Dzięki poznaniu funkcji możemy nauczyć zwierzę alternatywnego zachowania, które będzie spełniało tę samą funkcję, co zachowanie modyfikowane. Patrzenie przez pryzmat ABC pomaga nam również patrzeć na zachowania przez pryzmat obserwacji, zamiast nadawanych łatek czy dopisywanych organizmowi emocji.

Jak rozpisać ABC zachowania?

Zawsze zaczynamy od zapisania interesującego nas zachowania (B). Jak pisałam wcześniej, musi być ono zoperacjonalizowane. Następnie określamy, jaki bodziec pojawia się tuż przed zachowaniem (A) i jaka konsekwencja następuje tuż po nim (C). Należy pamiętać, że w A i C nie powinien pojawiać się jako podmiot organizm, którego zachowanie analizujemy. Na tej podstawie możemy postawić hipotezę co do funkcji. Następnie możemy zapisać naszą predykcję – czyli nasze przypuszczenie na temat C – do której z czterech konsekwencji należy, a przez to w jaki sposób naszym zdaniem wpłynie na zachowanie w przyszłości.

Przykład ABC zachowania – krzycząca papuga

A – jesteśmy z papugą w pokoju
B – papuga krzyczy
C – zwracamy uwagę na papugę, mówiąc “przestań!”

Jeśli nic się nie zmieni i za każdym razem, kiedy papuga zacznie krzyczeć zwrócimy na nią uwagę to krzyczenie prawdopodobnie zwiększy swoją siłę i częstotliwość. Funkcją krzyczenia jest uzyskanie naszej uwagi. Jeśli krzyczenie zwiększa swoją siłę to mamy do czynienia z wzmocnieniem pozytywnym. Wzmocnieniem – ponieważ utrzymuje zachowanie. Pozytywnym – bo dodajemy coś po zachowaniu.

Co zrobić z taką krzyczącą papugą? Logicznym wydaje się usunięcie wzmocnienia, ale możecie szybko tego pożałować. Powód zdradzę we wpisie, w którym planuję napisać o wygaszaniu instrumentalnym. Ktoś ma jakieś pomysły co mam na myśli?

Przykład ABC zachowania – warczący pies

A – człowiek wyciąga dłoń w stronę psa
B – pies warczy
C – człowiek cofa rękę

Jeśli nic się nie zmieni i za każdym razem, kiedy pies zacznie warczeć człowiek będzie cofał rękę to warczenie prawdopodobnie zwiększy swoją siłę i częstotliwość. Funkcją warczenia jest cofnięcie ręki przez człowieka. Jeśli warczenie zwiększa swoją siłę to mamy do czynienia z wzmocnieniem negatywnym. Wzmocnieniem – ponieważ zachowanie przybiera na sile. Negatywnym – ponieważ usuwamy awersyjny bodziec po zachowaniu.

W tym miejscu chciałabym obalić pewien mit “chwalenia za warczenie”. Zyskanie pochwały od nas nie jest funkcją warczenia. Z tego powodu ta pochwała prawdopodobnie nie działa jako żadna konsekwencja, nie jest relewantna dla naszego psa. Istotne jest cofniecie ręki przez natręta. Jak moglibyśmy sprawdzić czy nasza pochwała jest wzmocnieniem dla psa? Na przykład chwaląc psa, ale nie prosząc człowieka o cofnięcie ręki. Z góry uprzedzam, że raczej nie chcemy sprawdzać co się stanie.


To już wszystko, co na początek chciałam Wam przekazać o ABC zachowania! Mam nadzieję, że wiedza, którą starałam się przekazać we wpisie była podana w przystępnej dla początkujących formie. Jutro pojawi się na moim Instagramie podsumowanie tekstu w formie graficznej karuzeli (klik). Chciałabym Wam jeszcze polecić moje tłumaczenie drugiej części tekstu Sarah Owings, które pojawiło się niedawno na Tromplo. A wczoraj na Instagramie i Facebooku przewinął się również temat wartościowych książek – zachęcam wszystkich zainteresowanych analizą behawioralną do zapoznania się z Learning & Behaviour Paula Chance’a. Jest to podobno naukowa, acz przystępnie podana literatura. Ja za to niedługo położę swoje łapki na “biblii ABA” czyli Aplied Behaviour Analysis (Cooper, Heron, Heward) i mam nadzieję, że dzięki temu jeszcze lepiej zrozumiem procesy uczenia się.

Zapraszam Was do dzielenia się w komentarzach Waszymi przykładami ABC zachowania! Obiecuję, że postaram się sprawdzić Wasze przykłady i dać Wam ewentualne wskazówki 🙂

Źródło:
Kurs Tromplo “The problem solving guide to your pet’s behavior” Lisa Longo

Zdjęcie tytułowe wykonane przez Asylum of Wind – Marcelina Dąbrowska.


Powiązane wpisy
4 komentarzy
najstarszy
najnowszy oceniany
Inline Feedbacks
View all comments
Karolina
Karolina
3 miesięcy temu

To co robisz jest cudowne i bardzo potrzebne! Nie poddawaj się. Bierz poprawkę na to, że jednak ludzie chętniej komentują to co im się nie podoba niż to co się podoba. To są rzeczy ważne i wciąż w naszym kraju zbyt mało rozpowszechnione. W pełni zgadzam się z Twoim podejściem i podziwiam za chęć dzielenia się tą wiedzą. Pamiętaj, że jest wiele osób które z tej wiedzy korzystają!

Weronika
Weronika
3 miesięcy temu

Z góry dzięki za przystępny opis! Gdzieś już wcześniej czytałam o warunkowaniu klasycznym i instrumentalnym, tutaj przynajmniej odświeżyłam sobie wiedzę. O ABC zachowania raczej nie słyszałam. To ja mam taki przykład zachowania i trochę mam problem z jego interpretacją. Od razu mówię jestem na początkującym etapie w tych kwestiach. Spacer z psem. Nagle słychać strzał petardy. Pies się zatrzymuje i nie chce iść dalej. Bodziec czyli A – huk petardy, zachowanie to B – zatrzymanie się psa, napięcie ciała a konsekwencja czyli C – „umilknięcie” petardy, czyli bodziec znika co nam daje wzmocnienie negatywne?

Copy link
Powered by Social Snap